Recensies

‘De dochters van Jalta’ door Catherine Grace Katz

Het komt niet vaak voor dat ik een non-fictieboek van ruim 400 pagina’s met zoveel plezier en zo snel heb uitgelezen als nu het geval was bij De dochters van Jalta. Catherine Grace Katz beschrijft de betrokkenheid van de dochters van de Amerikaanse president (Franklin Delano Roosevelt), de Britse premier (Winston Churchill) en de Amerikaanse ambassadeur in Moskou (Averill Harriman) bij de conferentie van Jalta in februari 1944. Op dat moment was duidelijk dat Duitsland op korte termijn verslagen zou worden. De geallieerden (VS, Groot-Brittannië en Rusland) vonden het belangrijk hun inbreng af te stemmen om te voorkomen dat ze bij hun opmars vanuit het westen en het oosten per ongeluk elkaar zouden gaan bestoken. Nog belangrijker was om de geopolitieke situatie na de oorlog met elkaar te bespreken. Zowel Roosevelt als Churchill waren bang dat Stalin met zijn Rode Leger de landen ten oosten van Duitsland blijvend in zijn invloedssfeer zou willen houden. Daarnaast wilde Roosevelt proberen wereldwijde samenwerking tot stand te brengen om een nieuwe oorlog, ten minste voor de komende vijftig jaar, te voorkomen.

Door de ervaringen van de drie dochters (Anna Roosevelt, Sarah Churchill en Kathleen Harriman) te combineren met wat uit officiële archieven en annalen bekend is, creëert Catherine Katz een levendig verhaal met veel inkijkjes in de persoonlijke motieven van de westerse betrokkenen. We lezen hoe de dochters voor hun vaders niet alleen praktisch, maar vooral ook emotioneel een steun en toeverlaat waren. Alle drie waren ze ook al vóór de conferentie op de hoogte van en nauw betrokken bij het politieke werk van hun vader en wilden ze er alles aan doen om dat werk in de gecompliceerde context van Jalta zoveel mogelijk te vergemakkelijken. Kathleen deed dat vooral in praktische zin door veel van de organisatie van de conferentie op zich te nemen, Sarah fungeerde als klankbord voor Churchill als hij ’s avonds stoom moest afblazen, en Anna zag het als haar belangrijkste taak haar vader te beschermen tegen alle drukte. Roosevelt was namelijk ernstig ziek (congestief hartfalen), maar dat mocht niemand weten omdat dat ten koste van zijn gezag zou gaan. Hij mocht van zijn arts maximaal vier uur per dag werken en moest een strikt dieet aanhouden. Op een internationale conferentie, waar de Russen er een eer in stelden om bij alle maaltijden zoveel mogelijk Russische specialiteiten (zoals kaviaar en gezouten vis) op te dienen en waar iedereen wel iets te bespreken had met Roosevelt, was dat natuurlijk praktisch onmogelijk.

De dochters waren niet bij de officiële overleggen aanwezig. De informatie daarover komt uit memoires van de betrokkenen en ander archiefmateriaal. Maar daarnaast kon Catherine Katz beschikken over de brieven en dagboeken van de drie dochters. Er werden in die tijd erg veel brieven geschreven, waardoor de Amerikaanse historica veel van wat achter de schermen gebeurde, kon reconstrueren. Ik vind het bijna ongelofelijk hoe ze vrijwel alle uitspraken die ze doet in noten onderbouwt met verwijzingen naar deze schriftelijke bronnen. Echt monnikenwerk, was de term die bij me opkwam.

In hun correspondentie gaan Kathleen, Sarah en Anna in op wat ze zien gebeuren en vooral ook op de onderlinge interactie. Roosevelt blijkt een naïeve optimist te zijn geweest die een hoge dunk heeft van hoe hij mensen in persoonlijke relaties kan beïnvloeden. Hij meende dat hij met Stalin een vriendschapsrelatie kan hebben, wat in zijn ogen absoluut noodzakelijk was voor zijn gedroomde organisatie van verenigde naties. Hij was bereid daarvoor zijn eerdere intensieve relatie met Churchill te bruuskeren door bilaterale gesprekken met Stalin te voeren zonder dat Churchill daar weet van had en door Polen feitelijk in handen te spelen van de Russen. Churchill vond dat onverdraaglijk omdat de Duitse aanval op de soevereiniteit van Polen de aanleiding was voor de oorlog en de Polen zich met grote inzet (en ten koste van grote verliezen) aan de kant van de geallieerden hadden geschaard. Harriman was ambassadeur in Moskou en had een realistischer beeld van Stalin en zijn rechterhand Beria (hoofd van de geheime politie NKVD). Niemand kon Roosevelt er echter van overtuigen dat Stalin een spelletje met hem speelde.

Catherine Katz vertelt gedetailleerd hoe de Russen overal afluisterapparatuur hadden geïnstalleerd en hoe zelfs een van de Amerikaanse delegatieleden bij hen in dienst was als spion. Zo wisten zij al vóór elk formele overleg wat de Engelsen en Amerikanen wilden en samen hadden voorbereid. Ook beschrijft Catherine Katz hoe de Russen hun onderhandelingstactieken inzetten: “.. het belangrijke zo klein mogelijk maken en het onbelangrijke opblazen, om zo hun werkelijke bedoelingen te maskeren”. Als de betrokkenen tegen het einde van de conferentie optimistisch vaststellen dat ze een compromis hebben weten te bereiken over vrije verkiezingen in Polen, zet de schrijfster daar de uitspraak van een Franse aristocraat en reiziger, de markies van Custine, tegenover die in 1839 opmerkte: “In Rusland kent tolerantie geen garantie, noch in de publieke opinie, noch in de grondwet: net als alles hier is het een gunst die door één man wordt verleend; en die man kan morgen weer terugnemen wat hij vandaag heeft gegeven.”

Wat dit boek, naast de positieve opmerkingen die ik hierboven heb gemaakt, vooral zo fascinerend maakt, zijn de parallellen met de huidige situatie in Rusland. De overeenkomsten tussen de opstelling en het gedrag van Stalin en Poetin zijn onmiskenbaar: de verwijzingen naar de kwetsbaarheid van hun westgrens als argument voor het inlijven van soevereine naties (Polen door Stalin, Oekraïne door Poetin), glasharde ontkenningen van feiten en bewijsmateriaal (massaslachting in Katyn bij Stalin, neerhalen van MH17 bij Poetin), het spelletje met westerse politici die menen dat ze invloed kunnen uitoefenen op de Russische machthebber (Roosevelt tegenover Stalin, Macron tegenover Poetin). Tekenend vind ik ook de volstrekt verkeerde inschatting die beiden maakten van hoe anderen over de Russen denken: “Aanvankelijk’, zei Harriman, ‘dacht Stalin per abuis dat het beloven van vrije verkiezingen weinig risico zou opleveren’ in een land als Polen, ‘omdat de communisten populair genoeg waren om te winnen’. Per slot van rekening was het Rode Leger de redder en bevrijder van Polen, Maar Stalin overschatte de Russische populariteit sterk. Toen er verzet tegen de wil van de Sovjets kwam, schond hij vrijwel alle afspraken in de akkoorden van Jalta.’ Ook Poetin schatte dit volstrekt verkeerd in toen hij Oekraïne in februari 2022 onder de voet wilde lopen.

Deze parallellen stemmen niet erg positief. Ze zouden een waarschuwing moeten zijn voor degenen die nu menen te kunnen onderhandelen met het Rusland van Poetin. Het gaat niet om persoonlijke relaties maar om macht en het stellen van grenzen.

Catherine Grace Katz Catherine studeerde Geschiedenis aan Harvard University en voltooide in 2014 haar researchmaster Moderne Europese geschiedenis aan Cambridge University. Momenteel werkt ze aan een dissertatie aan Harvard Law School. Voor De dochters van Jalta kreeg ze exclusieve toegang tot familiearchieven van de betrokkenen en had ze nauw contact met de nabestaanden van de hoofdrolspelers. Die persoonlijke achtergrondinformatie maakt van De dochters van Jalta een zeer lezenswaardig boek dat ik van harte kan aanbevelen.

Uitgeverij          Spectrum, 2021
Pagina’s            456 (incl. dankwoord, afkortingen, noten, bibliografie en register)
Vertaald            uit het Engels door Annemie de Vries (The Daughters of Yalta)
ISBN                 978 9000 353 170

Recensie door Marianne van der Weiden, september 2022

Share

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress