Recensies

‘Levenslust’ door Joke van Leeuwen

De lengte van een tekst staat vaak niet in verhouding tot wat die tekst representeert. Levenslust van Joke van Leeuwen bestaat uit ruim tachtig strofes die ieder tien regels lang zijn, in totaal bijna vijfduizend woorden. Die woorden zitten boordevol, ze lopen over. Van levenslust.
Levenslust, een intrigerend woord. Een van de redenen voor mij om een recensie te willen schrijven over dit boek was mijn nieuwsgierigheid over wat en hoe Joke van Leeuwen zou dichten over levenslust. Joke van Leeuwen (1952) weet je altijd te verrassen. Zij is auteur voor volwassenen en kinderen (al stelt ze zelf dat onderscheid tussen genres niet zo op prijs), dichter, illustrator en cabaretière. Zij studeerde grafische kunsten en geschiedenis in Antwerpen en Brussel. Ze woont in Antwerpen, was ook enkele jaren stadsdichter.

Er is nog een extra prikkelende reden om dit boek te willen lezen. Want ja, hoe zeg je iets waar de voornaamste beweging zich tussen de woorden en de regels afspeelt? ‘Lees maar, er staat niet wat er staat’.
Joke van Leeuwen speelt er meesterlijk mee, in al die strofen in een rustig ritme, in een taal die vraagt om hardop te worden gelezen. Het brengt je bij een traditie van duizenden jaren waarin geschiedenissen en verhalen worden verteld; de epische, homerische, vertellende dichtkunst. Ze gebruikt, in lijn met die traditie, vele nieuwe woorden, woorden die een extra betekenislaag krijgen door de klanken die daarin te horen zijn, zoals ‘kikkervisjesmensbegin’ of ‘brandnetelvezelfeestroeskijkmijbloes’. Daarin is tegelijkertijd de cabaretière niet ver weg, speelt ze met de traditie.
Ook al staan er nieuwe woorden, het lijken allemaal woorden die heel reëel en nuchter en tastbaar zijn. En tegelijkertijd zetten ze je op een plezierige manier op een verkeerd been. Er bestaat een speelse balans tussen mysterie en helderheid.

wat hebt u een warmwitte weerbare
brandnetelvezelfeestroeskijkmijbloes aan
wat zullen we vieren? of eerst rituelen?
eerst samen met velen iets ouds reciteren
ondraaglijkheid stoppen in brandende
kaarsen en van ons verlies een meezing-
gezang brouwen, gemis onbehouwen het
lichaam uit dansen of helpt er een geur
of een brokje een slokje om alle
benauwdheden breed te bezweren

De tekst vraagt om verklanken. Ik las het gedicht, ik las het hardop en dat was nog niet genoeg. Ik begon het over te tikken en dat te delen met een bevriende poëzielezer. Levendige gesprekken volgden. Ook daarin staat Levenslust in de traditie, het gedicht ligt dicht, heel dicht tegen spraak aan. Net als in een gesprek is er openheid in betekenis en samenhang, voorlopigheid ook.

Als altijd speelt van Leeuwen een ernstig spel met de vorm. Niet alleen door een ketting te rijgen met strofen van ieder tien regels lang. Dat ritme wordt benadrukt in de vormgeving van de bundel, met op iedere pagina twee strofes. De tekst wordt ingezet met een koord dat op een aantal plaatsen terugkomt in de tekst (p. 20, 32 en 42). In die ketting is iedere strofe een kleine betekeniseenheid. Je zou er iedere keer een titel boven kunnen zetten. Het bedenken van die titel kan een onderdeel van het lezen zijn.

Er is nog een ander vormenspel, dat van het panopticum. Of er nu wordt gesproken over nabije geschiedenis van de consultatiebureaus
(vanwege de week van de borstvoeding
zitten de moeders in rijen in zonlicht
hun kleinen te zogen uit blozende borsten)

of over deze tijd,
(vertel nog maar eens hoe een varende
stad winkelstadjes brutaal overdondert
en hoe men in verrevakantievolmaaktheden
zich op het vel ligt te bakken in olie)

Alles in de tekst kent een bepaalde gelijkwaardigheid die nog wordt onderstreept door het ontbreken van hoofdletters. Het maakt concreet wat geschiedenis is, dichtbij en veraf. In De rustelozen laat Olga Tokarczuk dat beeld uitdiepen door een oude professor:
Want als de toekomst en het verleden oneindig zijn, dan bestaat er eigenlijk geen ‘ooit’. Verschillende momenten van de tijd hangen als lakens in de ruimte, als beeldschermen waarop een moment wordt afgebeeld; de wereld bestaat uit zulke onbeweeglijke momenten, grote metafoto’s, en wij springen van de ene naar de andere…
… Hetzelfde zou ook kunnen gelden voor de ruimte: aangezien we allemaal even ver verwijderd zijn van de oneindigheid, bestaat er ook geen enkel ‘ergens’; niemand blijft in een dag of een plek vastzitten.” (pag 416-417).
Levenslust speelt met de gelaagdheid van de tijd. Je hoort verschillende stemmen, die soms te herkennen zijn in jezelf, die je iets van jezelf en meer dan jezelf laten zien.

Het beeld van de draad door de tekst heen roept als vanzelf de associatie op met de draad van Ariadne. Dat wordt nog onderstreept door de spiralen van betekenis die door de tekst heen lopen en die grote spiraal van het gedicht die wordt gesloten in de laatste strofe.
De eerste begint met: wat zijn naam niet kent, wat geurend/door de kieren kruipt, en de laatste met wat zijn naam kent, wat lokgeuren/opvangt,
De cirkel van het leven, van levenslust, is rond. Om weer opnieuw te kunnen beginnen. Het laatste woord is ‘erkannogvallespapier’.

Ellen Deckwitz zegt ergens: dichten is filmpjes oproepen in het hoofd van iemand die jou niet kent. In dit gedicht is Joke van Leeuwen een meester-verteller en regisseur. Ze doet een beroep op je verbeeldingskracht. Ze is een meedogende observator die je talloze perspectieven van situaties, tijden en personen laat zien. Van verschillende perspectieven op jezelf.
In de bundel Ozo heppie en andere versjes (Querido Amsterdam 2000) staat dit gedicht:

Lijmen

Ik had drie beestjes,
drie beestjes van steen.
Een vogeltje,
Een veulentje,
Een varkentje.
Ze zijn gevallen.
Ze braken stuk.
Ik heb ze gelijmd.
’t is bijna gelukt.

Ik heb drie beestjes,
drie beestjes van steen.
Een volentje,
Een veukentje,
Een vargeltje

In Levenslust lijmt van Leeuwen haar en ons leven opnieuw aan elkaar in beelden en omkeringen en cabareteske bewegingen, in filosofische terzijdes, associaties en lange vergelijkingen. In het laatste juryrapport van de Libris-prijs 2020 werd levenslust heel sjiek gedefinieerd als “de morele overtuiging dat het leven de moeite waard is, als je maar bereid bent de waarheid en het schone te vinden” (jury Libris 2020). Dat is levenslust zeker. Maar dit gedicht is vooral de kinderlijke levenslust van een dichter die ons steeds weer andersom op het paard zet.

Uitgeverij     Querido, 2019
Pagina’s       56
ISBN            978 9021 418 155

Recensie door Ine van Emmerik, augustus 2020

PS: Heddy Honigmann maakte een documentaire over haar: https://www.2doc.nl/documentaires/series/uur-van-de-wolf/2017/joke-van-leeuwen-een-wereld-tussen-twee-oren.html

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress