Recensies

‘De wereld die we kenden’ door Alice Hoffman

In een interview (Boekenkrant 11 mei jl. door Mirjam Mulder) vertelt Alice Hoffman hoe ze na een lezing werd aangeklampt door een vrouw die haar vroeg of ze haar levensverhaal wilde optekenen. Ze was een ‘verborgen’ kind geweest dat door haar ouders naar een klooster in Frankrijk werd gestuurd tijdens WO II om aan de nazi’s te ontsnappen. Alice wijst het verzoek af, maar het verhaal blijft haar bij. Uiteindelijk realiseert ze zich dat zoals er een wereld voor- en na de coronapandemie zal zijn, er ook een wereld voor – en na de Holocaust is. Ze besluit het verhaal te gaan schrijven ter nagedachtenis. “Het is heel belangrijk om deze allesbepalende momenten in de geschiedenis nooit te vergeten.”  Ze zal het verhaal vertellen op een magisch realistische manier, afgewisseld met rauw realisme.

Iemand vroeg me of er nog wel belangstelling was voor weer een boek over de oorlog. Dit boek gaat evenwel over zoveel meer dan de oorlog, met name over diepe, oprechte liefde, en meer specifiek over moederliefde, en zelfopoffering en de kracht van vrouwen. Het resultaat is een wonderbaarlijk mooi verhaal, waarin engelen en demonen door de lucht vliegen, Azraël, de Engel des Doods, het druk heeft en waarin een golem de hoofdrol speelt. “Om het slechte te bestrijden, waren magie en geloof nodig. Daar moest je je toe wenden als er geen andere optie meer was.” Het uiteindelijke verhaal is als een van de mooiste schilderijen van Chagall waar je als mens doorheen mag lopen.

Hanni Kohn woont in 1941 in Berlijn. Haar moeder ligt verlamd in bed, haar man, een arts,  is vermoord en zijn lichaam is aan dieren gevoerd, haar dochter Lea is 12. Het kwaad komt steeds dichterbij. “Haar man had zoveel levens gered dat ze had besloten dat hun dochter zou blijven leven, wat er ook gebeurde. Lea zou blijven leven en ze zou meer mensen redden, en zo zou het steeds maar verdergaan, tot er meer goed dan kwaad in de wereld was.”  Lea moet weg, maar Hanni kan niet mee vanwege haar moeder. Wie moet haar dochter beschermen?

Het idee ontstaat om een golem te creëren, het laatste redmiddel waar een Jood zich door de geschiedenis heen toe wendt. Een golem is ‘een mens zonder ziel’, die geschapen wordt uit klei en water en over enorme lichamelijke en geestelijke krachten kan beschikken. Hij heeft alleen ‘ruach’,‘het leven en de adem van dieren’. Hij zal je altijd beschermen, maar wordt steeds sterker, dus moet hij vroeger of later gedood worden. Hoe? Op zijn lichaam staat het woord ‘emet’, waarheid. Wis de letter e uit en je krijgt ‘met’, dood.
Alleen mannen hebben toegang tot de wijsheid en de kennis waarmee een golem gemaakt kan worden. In De Wereld Die We Kenden zal het echter de dochter van een rabbijn zijn die de golem maakt én het zal een vrouwelijke golem worden die de naam Ava krijgt, een variant op de eerste menselijke vrouw die Eva heette.

Zo gaat Lea naar familie in Frankrijk, begeleid door Ava. De dochter van de rabbijn, Ettie, schepper van de golem, krijgt in ruil voor haar diensten juwelen van Lea’s moeder, waarmee ze het reisgeld en de papieren kan kopen om te vluchten met haar zus. Ook zij komt in Frankrijk terecht. De wegen van Ettie en Lea lopen dan uiteen. Lea zoekt de veiligheid, Ettie de strijd, nadat haar zus doodgeschoten is. Beiden worden geholpen door twee broers, zonen uit het gezin dat familie is van Hanni Kohn. Victor, die een ongelooflijke moedige vriendin Marianne heeft, wordt met Ettie en anderen verzetsstrijder en Julien wordt de medebeschermer en geliefde van Lea.
De ouders van Victor en Julien hebben zich altijd Frans gevoeld, maar worden nu ineens als Joods gezien en dat dringt niet door. Als er een razzia dreigt, is de reactie van de vader: “Dat gebeurt niet tijdens het eten.” Maar het gebeurt wel. Aan gruwelijkheden tijdens de oorlogsjaren in Frankrijk is geen gebrek. Dat zullen de vier jongeren zelf ervaren, zien of horen. Ze houden zich in leven in bossen en in een klooster, en eten ‘misèresoep’.

Degene die niets met de oorlog te maken heeft, maar alleen met beschermen, is echter de hoofdpersoon en dat is Ava de golem, die steeds menselijker wordt. Zij is van alle personen in het boek ook de enige die een echte ontwikkeling doormaakt, van ding tot mens. Ze weet dat zij haar leven zal moeten geven voor Lea.
Toch is ook Ettie, dochter van de rabbijn, prachtig beschreven als orthodox Joods meisje dat alle orthodoxie overboord gooit en toch steeds een voorbeeld neemt aan koningin Esther. Zij is bereid haar leven te geven om haar zusje te wreken. Ook Lea verandert van pruilende puber in een vrouw en zal Ava’ s leven redden.
Elk van de personages vormt een deel van het grote geheel: hoe sta je in het leven als dat leven bedreigt wordt.

Door het hele verhaal heen spelen twee dieren op de achtergrond een rol. Zo is daar de wolf, waarover Lea van haar grootmoeder heeft geleerd dat je nooit de jager moet willen zijn, maar de wolf. Die staat symbool voor de oerkracht in de mens.  Dan is er ook een reiger, die voorop het boek is afgebeeld. Hij is, in de stijl van de Griekse mythologie, de boodschapper, die briefjes heen en weer brengt. Hij is de enige die ziet wie Ava werkelijk is. Vaak dansen ze samen als de avond is gevallen. Beide dieren zijn als prachtig Leitmotiv door het verhaal gevlochten.

De Wereld Die We Kenden is doortrokken van oeroude Joodse mystiek die scherp contrasteert met de harde realiteit van de oorlog. Keer op keer wordt benadrukt hoe wonderschoon het leven is en dat in de periode 1941 – 1944. Ik heb zelden een boek gelezen dat zoveel indruk op me gemaakt heeft.

Uitgeverij        Orlando, 2020
Pagina’s           334
Vertaald           uit het Engels door Saskia Peterzon – Kotte (The World That We Knew)
ISBN                978 9493 081 437

Recensie door Janny Wildemast, juli 2020

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress