Recensies

‘zij’ door Helle Helle

Er wordt heel wat afgelachen in zij, de nieuwste roman van Helle Helle. Dat terwijl er eigenlijk helemaal niet zo veel te lachen valt. ‘Zij’ zijn een meisje van 16 (‘ze’) en haar 41-jarige moeder (‘haar moeder’). Laatstgenoemde krijgt aan het begin van de roman te horen dat ze ongeneeslijk ziek is.

Het contrast met haar dochter kan bijna niet groter. Zij gaat naar een nieuwe school, staat aan het begin van een nieuw leven met nieuwe vrienden, feestjes, alcohol en jongens. Over de ziekte van haar moeder praat ze niet. Niet met haar nieuwe vrienden, maar ook niet met haar moeder. Moeder en dochter praten überhaupt niet veel, en als ze praten, is het veelal over trivialiteiten. Ze praten opvallend vaak over eten, lachen veel, huilen zelfs van het lachen. Maar als de dochter wil weten hoe het met haar moeder gaat, belt ze stiekem als iemand anders naar het ziekenhuis in plaats van het haar moeder te vragen.
Haar moeder komt thuis, ze zetten koffie, doen ook het licht aan. Ze kijken uit het raam, praten onder andere over guirlandes. Haar moeder wil met het eten aan de gang en loopt naar de keuken. […] Dan gaat de telefoon, het is de verpleegster, ze is Zweeds of Noors. Ze spreekt duidelijk, maar bedachtzaam. Ze leest ook voor uit het dossier. De patiënt toont grote verbazing over de ernst van de ziekte. Haar moeder snelt de kamer in met twee aardappelen. Ze merkt dat er een telefoongesprek gaande is en sluipt weer weg. Nu verandert de muziek, ze hoort haar moeder weer meezingen. Ze kunnen verlichten, maar niet genezen. […] Het kan een halfjaar duren, misschien een jaar. Dan gaan ze eten. Dan eten ze.”     (pag 47)

Als er maar niet over de ziekte gepraat wordt, bestaat de ziekte ook niet – zo lijkt het. De minimalistische stijl die zo kenmerkend is voor Helle Helle is in deze roman in zekere zin ook symbolisch voor de relatie tussen moeder en dochter. Er wordt weinig gezegd, maar juist dat wat je tussen de regels door leest en dat wat er niet gezegd wordt, zit vol betekenis.

Niet alleen moeder en dochter doen er alles aan om moeders ernstige ziekte te ‘vergeten’ en ontkennen, maar ook stijltechnisch en op metaniveau wordt ze op alle mogelijke manieren in leven gehouden.
Het is bijvoorbeeld veelzeggend dat alle nevenpersonages namen of bijnamen en uiterlijke kenmerken hebben, maar juist moeder en dochter gedurende de hele roman naamloos blijven. Als gevolg hiervan is het ook niet altijd duidelijk naar wie van de twee er verwezen wordt en worden ze als het ware één, smelten ze samen. Bovendien worden moeder en dochter ook regelmatig letterlijk beschreven als een ‘ze’, een soort twee-eenheid:
De woonkamer is geschilderd naar voorbeeld van een kandelaar. Die is oudroze, maar ze laten de kaars niet branden. Ze steken hem twee keer aan, maar dan komen ze erachter dat hij roet. Ze zijn vaak bij het raam te vinden, en op de bank, en met de weekkrant.”   (pag 6)

Met de dood van de een zou ook (de ander in) deze twee-eenheid niet meer kunnen bestaan. Het ‘zij’ uit de titel (het Deense ‘de’ heeft niet de dubbele betekenis die het Nederlandse ‘zij’ heeft, maar verwijst enkel naar de meervoudsvorm) heeft eenzelfde effect. Ook dit ‘zij’ houdt de op sterven liggende moeder als het ware in leven – zonder haar zou er immers ook geen ‘zij’ meer zijn.

In 2011 verscheen Helle Helle’s roman Dette burde skrives i nutid (Dit zou in de tegenwoordige tijd geschreven moeten worden) en juist dat is precies wat Helle Helle in haar nieuwste roman doet: zij is geheel in de tegenwoordige tijd geschreven. Dit levert soms geforceerde zinnen op die niet aan iedere lezer besteed zullen zijn: “Vorige week komt hij aanhollen […]” (pag 38), “[…]  Een uur geleden begint de vakantie”,De eerste keer is vorige week […] (allebei pag 81), “[…] de lamp gaat gisteren stuk de lamp” (pag 115).
Helle Helle vraagt veel van haar lezer en het is even wennen, maar deze ontkenning van toekomst en verleden werkt wel: er is geen verleden, er is geen toekomst, er is alleen het nu waarin de moeder nog in leven is. Zij kent überhaupt geen duidelijk begin of einde – de roman eindigt waar deze ook begint. Zo wordt een ogenschijnlijk chronologisch verhaal een circulaire vertelling waarin de moeder krampachtig in leven wordt gehouden.

Wat er in het verleden allemaal gebeurd is, komen we ook niet te weten. Wel het om onduidelijke redenen om de haverklap verhuizen – het ene appartement is nog troostelozer dan het andere. Er is geen vader in beeld, er zijn geen familieleden op wie ze kunnen bouwen, en ook bij haar nieuwe vrienden lijkt het meisje nooit écht aansluiting te kunnen vinden. Moeder en dochter hebben vooral elkaar – en ongeacht alle misère, samen redden ze het wel.

Op het eerste oog lijkt er misschien niet veel te gebeuren en is zij vooral een beschrijving van het alledaagse, vol triviale gebeurtenissen en nietszeggende gesprekken. Toch is de tragiek aldoor aanwezig. Beter gezegd: juist de ogenschijnlijke nietszeggendheid maakt alles extra pijnlijk en het stille, verborgen verdriet van de dochter nog hartverscheurender.

Als moeder in het ziekenhuis ligt en haar dochter geld geeft voor eten, besluit ze “als verrassing” te proberen om het al die tijd zonder geld te redden en leeft ze op restjes. Zonder haar moeder kruipt de tijd, komt ze de dagen amper door:
Ze moet nog een paar uur wakker blijven. Als ze morgen te vroeg wakker is, wordt de zaterdag veel te lang en ze weet niet wat ze moet doen. Behalve de sokken wassen in het teiltje heeft ze geen plannen”. pag 115)

De tijd doden met het opzoeken van namen in het telefoonboek, een vogelkooi zonder vogel, stiekem huilen in een muts in de kledingwinkel – bij Helle Helle zit de tragiek in de details.
zij is geen dikke roman, wel een roman waar je als lezer de tijd voor moet nemen. Het is een klassieke Helle Helle roman, maar wel eentje die net wat meer vraagt van de lezer. Toch, dit is het zeker waard. Terugbladeren en herlezen maakt zij eigenlijk alleen maar beter – en mooier.

Uitgeverij      Querido, 2019
Pagina’s        169
Vertaald         uit het Deens door Kor de Vries (de)
ISBN              978 9021 416 717

Recensie door Kyra, januari 2019

 

 

 

 

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress