Recensies

‘De avond is ongemak’ door Marieke Lucas Rijneveld

Niet alleen de avond is ongemak. Dit hele boek ademt ongemak.

Als Matties, de oudste zoon van een gereformeerd boerengezin van zes mensen, na een avond schaatsen niet meer thuiskomt, verandert de sfeer in huis. Matties is verdronken in een wak. Moeder stopt met eten, vader dreigt met vertrek en samen zwelgen ze in verdriet waardoor ze niet zien hoe hun andere drie kinderen langzaam ontsporen. In dit gezin wordt iemand gemist over wie niet gesproken mag worden.

‘’Vanaf nu zou ieder bezoek langer zijn voeten vegen dan nodig was. De dood vroeg in eerste instantie om een verplaatsing, om het uitstellen van pijn.’’ (pag 29)
De schrijfstijl laat duidelijk zien dat Marieke Lucas Rijneveld een dichter is. Ze schrijft beeldend en zintuiglijk. Zo ruikt uierzalf naar gaargestoofd uienbrood dat in dikke sneden besprenkeld met zout en peper weleens in een pan met bouillon op het fornuis stond, en bevochtigt oma haar duim en wijsvinger bij het omslaan van de krant, om de problemen van de wereld niet aan elkaar te laten kleven. In het begin vond ik het wennen; de lange zinnen staan bol van uitbundige associaties. Het voelt soms overdadig of misplaatst, maar vaker nog raak en poëtisch. Haar enorme beschrijfdrift zorgt ervoor dat ze situaties en personages in één zin neer kan zetten alsof je er middenin zit.

De associatieve manier van schrijven, past bij de hoofdpersoon Jas: een alsmaar wegdromend en naïef meisje van tien. Een van de motto’s van het boek ‘De onrust schept vleugels aan de verbeelding’ (Maurice Gilliams), is haar op het lijf geschreven. Door haar ogen zien we hoe iedereen in het gezin anders omgaat met verdriet. Zelf trekt ze haar Jas niet meer uit; het is haar schil die haar beschermt tegen de buitenwereld.

Haar naïviteit botst soms met de wijsheid van de verteller, wat iets van de lezer vergt.
Ze gelooft dat haar moeder Joden in de kelder verstopt. Ze gelooft dat haar gebed de dood van Matties veroorzaakt heeft. Ook voelt ze een connectie met Adolf Hitler omdat ze zowel hun verjaardag als hun angst voor ziektekiemen delen.
Deze kinderlijke lichtgelovigheid is soms lastig te rijmen met Jas vermogen tot reflectie en inzicht als verteller. Haar ziel lijkt soms te oud voor haar lichaam.‘’We leren om mensen uit een wak te redden, maar boven water weten we niet hoe we iemand op het droge moeten houden.’’ (pag 101)

Naast de schommelende wijsheid van de verteller, maken ook sommige feiten het verhaal minder geloofwaardig. Gedurende de gehele vertelde tijd van een jaar heeft Jas haar jas aan, gaat ze niet meer naar het toilet en houdt ze twee padden in een emmer onder haar bureau in leven zonder voeding. Daarnaast groeit ze binnen dit jaar tijd uit het bed van haar overleden broer Matties, die ouder was dan zij, en zit er meerdere maanden een punaise in haar vel ter hoogte van haar navel. Allemaal heeft het een hoog poëtisch gehalte, maar het maakt het helaas minder realistisch.

De dood en rouw spelen een grote rol in het boek. Alle kinderen voelen zich schuldig om de dood van Matties. ‘’Met de discman in het vooruitzicht kan ik alles om mij heen vergeten, zelfs dat vader ons liever ziet vertrekken.’’ (pag 54)
Jas spaart haar zakgeld voor een discman. Als vader dit haar even later echter afneemt door haar haar eigen spaarpot stuk te laten slaan, maakt Marieke Lucas met een van haar vergelijkingen de situatie van de kinderen pijnlijk duidelijk. Jas mag niet er niet verdrietig om zijn van zichzelf: ‘’Het verlies van vader en moeder is veel erger: voor een nieuwe zoon kan niet gespaard worden.’’ (pag 56)

Om dichter bij Matties te komen, moeten offers gebracht worden. De kinderen begaan steeds wredere daden om grip te krijgen op de dood. Het begint met het verdrinken van een hamster, maar al gauw wordt het verhaal smeriger in zowel daden als taalgebruik. Vieze woorden worden niet geschuwd, -‘poepgaatje’ rolt veelvuldig uit de pen-, maar verliezen na herhaaldelijk gebruik een beetje hun kracht.
Ook seksualiteit speelt bij de opgroeiende kinderen hierin een belangrijke rol. Bij het lezen van sommige scènes zou ik het liefste even wegkijken. Waar het eerst het ontsporen van de kinderen benadrukt, voelt het verder in het verhaal vaak onnodig heftig. Het lijkt alsof de jonge schrijfster erop uit is om de lezer te choqueren.

Ondanks de heftige gebeurtenissen in het boek die ze steeds lijkt te willen overtreffen, blijf je door haar taalvirtuositeit geboeid lezen. Ze houdt de lezer tot de laatste bladzijde gissend naar het lot van Jas en haar familie.
Want dit einde, ziet níemand aankomen.

Noot: Marieke Lucas Rijneveld geeft in een interview (Volkskrant, 2 februari 2018) aan zich zowel jongen als meisje te voelen, een tussenmens. Bij deze recensie heb ik ervoor gekozen om in de vrouwelijke vorm naar Rijneveld te verwijzen voor de helderheid in de tekst, niets afdoende aan het respect voor de auteur.

Uitgeverij          Atlas Contact, 2018
Pagina’s             272
ISBN                  978 9025 444 112

Recensie door Imke, september 2018

Share

One comment

  • 14 oktober 2018 - 17:48 | Permalink

    Mooie en passende recensie over dit boek. Sterke beginzin. Han Kuipers

  • Geef een reactie

    Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

    Powered by: Wordpress