Recensies

‘Scènes uit mijn eigen draaiboek’ door Nouchka van Brakel

Scènes uit mijn eigen draaiboek zijn de begeesterde memoires van de eerste vrouwelijke filmregisseur van Nederland, Nouchka van Brakel (1940).

Nouchka van Brakel vertelt haar kleinzoon over de Koppensnellers in Kalimantan, Borneo, en wijst hem aan waar het ligt. Hij wil nog veel meer verhalen horen. Ze besluit haar herinneringen op te schrijven, over de totstandkoming van haar films en alles wat erbij komt kijken, over de ontmoetingen met mensen, de reizen en de boeken en bronnen die haar geïnspireerd hebben, in 22 scènes. Zij schrijft met humor en een liefdevolle open blik op vrouwen en de medemens.

In Scenes uit mijn eigen draaiboek leest Nouchka van Brakel in SCÉNE 2 een mooi gedicht voor aan haar kleinzoon van Omar Khayyám, een geliefde Perzische dichter en filosoof. Hij leefde van 1048 tot 1123 en in Iran kunnen jonge en oude mensen tot op de dag van vandaag zijn gedichten uit hun hoofd opzeggen; in het Farsi, de prachtige Perzische taal.                                                                                                                 Ze gaat op 30 november 1970 in op een uitnodiging van Farah Diba, de vrouw van de sjah, om naar Teheran te komen. Daar wordt de tweede korte speelfilm van Nouchka’s De baby in de boom op een internationaal kinderfilmfestival getoond, waarbij de baby “kraait van plezier net als het publiek”. De synchroonvertaling in het Farsi ontbreekr. Echter, ”twaalfhonderd kleine Persjes, meisjes en jongens, klappen en stampen mee na de Baby in de boom-tune van Ruud Bos gehoord te hebben, ook zingen ze zachtjes tekstloos mee. Twaalfhonderd hoge, heldere kinderstemmen die uit volle borst de titelsong meezingen” ontroeren haar. Het verrijkt en versterkt haar vrouwelijke intuïtie in haar carrière als filmregisseur. De universele kracht van visuele humor breekt vaak dwars door taal, cultuur en religie heen.

Na een tijd komt Nouchka van Brakel tot het inzicht dat naast documentaires, die de vrouwenemancipatie ondersteunen, langere speelfilms en tv massamedia zijn die nog meer vrouwen kennis kunnen laten nemen van een keuzevrijheid. Cinéma d’áutrice; het zijn intellectuelen en filosofiestudenten die in 1960-1962 met een intensieve golf van vernieuwing het belang van de film als intellectueel werkstuk benadrukken en dat de inbreng van de regisseur een hoge mate van erkenning verdient, omdat zij degene is die haar ziel en zaligheid in de film heeft gelegd. Dat doet Nouchka an Brakel zeker, de liefde voor haar vak heeft ze op mij weten over te brengen..

In de film Een vrouw als Eva creëert Nouchka van Brakel Eva naar haar ideeën en met haar visie op geëmancipeerde idealen en de seculiere opvattingen. In september 1979 moesten de Eva’s boeten voor hun ongehoorzaamheid en kregen zij bestraffende reacties op hun anders willen zijn en doen. Wanneer een vrouw in die tijd voor een andere vrouw koos en uit haar huwelijk wilde stappen werd haar door de rechterlijke macht haar het voogdijschap over haar kinderen ontnomen, want een lesbienne was per definitie een slecht voorbeeld voor jonge kinderen. Scheiden overigens ook, dan werd je de dupe van bestraffende meningen van je familie, en verstoten. De buren spraken er schande van. Het kneuterige Nederlandse cultuurbeleid was erg benauwend.

Het boek is veelomvattend en bespreekt allerlei onderwerpen. Over Dolle Mina, een open beweging waarbij ‘gelijke rechten voor vrouwen’, ‘baas in eigen buik’, ‘de pil moet gratis’, agressie, vrouwen die in geweldsconflicten soms moeten vluchten of onderduiken, zoals Trinette Buwalda bij haar verzetswerk aan het begin van de Duitse bezetting.

Er staan mooie gedichten in, maar ook verschrikkelijke thema’s zoals in de film Antonia die vertoond werd in een tot filmzaal omgetoverde ruimte van de Nederlandse ambassade, vanwege de uitsluiting van controle van de overheid en de douane. De filmzaal zat stampvol genodigden, veel blanke Europeanen. De enige aanwezige Sudanees Gaddala Gubara is diep geschokt dat een seksuele liefde tussen twee vrouwen zo openlijk wordt getoond. Hij staat wel open voor vernieuwende ideeén op het gebied van de vrouwenemancipatie. Als bewijs laat hij haar een video zien die hij samen met studentes op de universiteit van Khartoem heeft gemaakt over de besnijdenis. Besnijdenis die niet eens zozeer religieus als wel cultureel bepaald is; vroedvrouwen met roestige messen die al te vaak jonge meisjes de dood in hebben gejaagd. Moeders die hun dochters vasthouden, opdat ze net zo zullen worden verminkt, omdat mannen geen onbesneden meisjes willen trouwen.   Dat vrouwen deze misstanden nog willen handhaven vind ik onbegrijpelijk.

De televisieserie Van de koele meren de doods van Frederik van Eeden, een klassieker in de Nederlandse literatuur en ook door nouchka verfilmd, wordt momenteel (juli/augustus 2018) in delen bij omroep ONS uitgezonden op vrijdagavonden. Afgelopen vrijdag was het deel te zien waarin Hedwig haar dode baby in een tas stopt, die wordt afgepakt door kwaadaardige mannen. Hedwig gilt en schreeuwt het uit vanuit de snel wegrijdende trein. Dan ligt ze in een krankzinnigengesticht, in een isoleercel, vastgebonden en weer los gemaakt, uitgekleed tot ze in haar blote lichaam loopt te gillen, tieren, springen en spuwen. De scène is aangrijpend en ontroerend tegelijkertijd. Het blijft in mijn gedachten, de waanzinnige Hedwig die door Renée Soutendijk zelf bedacht is vanuit verbeelding. Het is spannend en subtiel, de overgang naar wat normaal lijkt en wat gewoon geschift gedrag is. Renée Soutendijk laat op een geloofwaardige wijze zien hoe verwarrend de flitsen/visioenen zijn.

Nouchka van Brakel is een creatieve, inspirerende vrouw geweest. Ze verwierf bekendheid als regisseur met veelgeprezen speelfilms als Een vrouw als Eva (1979), Van de koele meren des doods (1982) en Een maand later (1987). Daarnaast maakte ze televisieseries en documentaires als Het verborgen gezicht (1970) over de positie van de vrouw in Iran, Het verschil (1979) over het beeld van vrouwen in de reclame, en Vrouwen vertellen (1992) over vrouwen en geweld. Ze doceerde bijna 20 jaar filmregie aan de Nederlandse Filmacademie

Uitgeverij                    Querido, 2018
Pagina’s                       277
ISBN                            978 9021 407 821

Recensie door Anneke Balk, augustus 2018

 

 

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress