Recensies

‘Charlotte Salomon. Berlijn als inspiratie’ door Katja Reichenfeld

Kunsthistorica Katja Reichenfeld heeft op een luisterrijke en bewogen manier met hart en ziel het beeldverhaal van Charlotte Salomon onderzocht, aan de hand van 781 gouaches ( = dekkende waterverf) die ze in 1977 voor het eerst te zien kreeg.
Honderden vragen moet ze zichzelf gesteld hebben….. en waarschijnlijk , of hopelijk doen vele toeschouwers dat ook, die het werk nu op de expositie in Amsterdam kunnen zien. ( t/m 25 maart 2018 in het Joods Historisch Museum)
Het verhaal gaat merendeels over gruwelijke gebeurtenissen. Het is door Charlotte verbeeldt in schilderijen met tekst.
Aangrijpend omdat je de afloop weet.

Katja Reichenfeld heeft zich verdiept in de beelden, de kleuren, de muziek, de liederen en de familie. Bijvoorbeeld of Charlotte bij muziektheaters of tentoonstellingen aanwezig is geweest, of Charlotte een trouwe bezoeker van de bibliotheek was, want de studenten van de academie, waar Charlotte ook toe behoorde, hadden vanaf midden jaren dertig geen toegang meer tot moderne schilderkunst, omdat de werken uit de museumcollecties waren verwijderd.
Bladzijde 35 : “Misschien heeft ze in kunstboeken afbeeldingen gevonden van het werk van Matisse en Duitse expressionisten, de stroming waarmee haar werk de meeste verwantschap toont.”

Maar vaak blijft het gissen over hoe Charlotte de wereld heeft gezien en beleefd.
Het analyseren moet overgaan naar het waarnemen, het werkelijke kijken in hoe Charlotte’s gedachten en geheugen moeten zijn geweest en in hoe ze dat in de snelle bewegingen van haar penseel verwoordde, in kleur en monologen in woord en beeld.
Cultuurhistorica Christine Fischer Defoy, die zich intensief bezig houdt met de vervolging en het verzet in Duitslands naziperiode, voerde uitgebreide gesprekken met Paula, de stiefmoeder van Charlotte. Helaas was ze niet goed op de hoogte van het ontvankelijke innerlijke leven van haar stiefdochter.
Haar hele leven schilderde Charlotte uit, in een hele korte tijd in dit werk: Leven? of Theater? Ze heeft het opgezet als muziektheaterstuk met voorspel, proloog, hoofddeel, epiloog. Met vaak ironische, uitbundige en wanhopige teksten en hele citaten van Goethe, Rilke en over wat haar geliefde Alfred Wolfsohn eens uitgesproken had.
De taal beschrijft, verontschuldigt, doet denken en bespoedigt, geeft het innerlijk weer. Ook met humor door de bijzonder scherpe heldere kijk op het leven en op de mensen om haar heen. Taal die zo menselijk maakt tezamen met de kleuren en vormen van de schilderingen is het voor mij als toeschouwer heel aangrijpend.

In het midden van het boek staan 23 kleurenafbeeldingen uit de serie Leven? of Theater? en 9 zwart-wit foto’s van haar familie. Hiermee wordt het boek duidelijk. Achterin staan de belangrijke boeken die eerder over Charlotte Salomon verschenen zijn.
Ook is het fijn om het 6,5 centimeter dikke boek, full colour: Charlotte Salomon Leven? of Theater? (uitgeverij Cossee) erbij te nemen.

Charlotte Salomon (1917-1943) groeide op in Berlijn in een gespleten wereld. Haar vader was arts. Haar moeder pleegde zelfmoord. Er wordt aan Charlotte verteld dat haar moeder aan de griep is overleden.
Charlotte was een intelligent, begaafd Joods-Duitse schilderes. Ze heeft meer dan 1300 gouaches geschilderd al neuriënd en zingend in 1941 en 1942. Een uniek en volledig op zichzelf staand kunstwerk. Ze begon met dit grote levenswerk in het veilig-lijkende Frankrijk. Na de Kristallnacht in 1939 vluchtte ze naar haar grootouders in Villefranche, Zuid Frankrijk. De oorlog breekt uit en ook Charlotte’s grootmoeder maakt een einde aan haar leven.
Lieve God, laat me alsjeblieft niet krankzinnig worden.”is een van de teksten bij het schilderen.”

In het zuidoostelijke deel van Frankrijk zetelt gedurende 1940-1944 het Vichyregime, in de stad Vichy. Dit regime werd berucht vanwege zijn collaboratie met de Duitse nazi’s en de Italiaanse fascisten. De autoriteiten van Vichy hebben het antisemitisme mogelijk gemaakt en deportatie van Joden toegestaan.

In februari 1943 overlijdt haar grootvader Grunwald.
Charlotte trouwt op 17 juni 1943 met Alexander Nagler. Daarmee komen ze uit voor hun Joodse identiteit.
Op 24 september worden ze opgepakt door de Gestapo.
Op 10 oktober 1943 werd Charlotte in Auschwitz vermoord. Nagler overleed op 1 januari 1944 aan uitputting als gevolg van dwangarbeid.
Charlotte was 26 jaar en 4 maanden zwanger. . . .

Uitgeverij          Cossee, 2017
Pagina’s             160
ISBN                   978 9059 367 562 

Recensie door Lia Martinali, december 2017

 

 

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress