Recensies

‘Van vogels en mensen’ door Margriet de Moor

Het uitgangspunt voor Van vogels en mensen doet sterk denken aan de zaak rond Ina Post, de bejaardenverzorgster die in 1987 na een bekentenis onterecht werd veroordeeld wegens doodslag op een van haar cliënten. Ze zou de hoogbejaarde dame bestolen en gewurgd hebben. Onder druk van de rechercheurs die haar verhoorden bekende ze, maar trok haar bekentenis later weer in. Toch werd ze veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf. In 2010, vele jaren na het uitzitten van haar straf, werd ze alsnog vrijgesproken.
Bejaardenverzorgster Louise Bergman in Van vogels en mensen overkomt iets soortgelijks. Tijdens een slopend politieverhoor bekent ze een roofmoord die ze niet heeft gepleegd. Ook Louise Bergman wordt ondanks het gebrek aan harde bewijzen veroordeeld.
Jaren later – tot zover de gelijkenissen met de zaak Post – wreekt Marie Lina, de dochter van Louise, haar moeder.

De arrestatie van Louise en de daaropvolgende scenes op het politiebureau, uiteindelijk leidend tot haar valse bekentenis, behoren tot de sterkste gedeeltes van deze roman, maar Louise zelf blijft maar een relatief vlak personage. Veel meer dan over haar of de feiten rondom de moord gaat Van vogels en mensen over de gevolgen van de onterechte veroordeling van deze “Louise B.” en over de nawerking van deze gerechtelijke dwaling, in het bijzonder op dochter Marie Lina.

Hoewel Van vogels en mensen een fragmentarisch verteld verhaal vol terug- en vooruitblikken is, legt Margriet de Moor de feiten meteen op tafel. Ze laat er geen twijfel over bestaan dat Louise onschuldig is, wie de daadwerkelijke moordenares is, en dat deze vrouw later in een “handgemeen van jewelste” raakt met Marie Lina en hierbij om het leven komt.

Het toevoegen van dit tweede misdrijf is een geslaagde toevoeging aan het verhaal, waarbij vooral de tegenstellingen tussen de manier waarop de beide vrouwen behandeld worden interessant zijn. Net zoals Louise wordt ook Marie Lina op een vroege ochtend, terwijl ze nog in bed ligt, gearresteerd. Typerend voor de compleet verschillende manier waarop de twee vrouwen niet alleen door hun omgeving, maar ook door politie en justitie behandeld worden, is ook de manier waarop de arrestaties plaatsvinden. De arrestatie van Marie Lina vindt plaats op een frisse, heldere en zonnige ochtend en verloopt “vlekkeloos” – rustig en zo netjes mogelijk, Louise daarentegen wordt “op een kille maandag in november” door een heel arrestatieteam van haar bed gelicht.
Marie Lina krijgt veel begrip van haar omgeving, ook van de rechercheurs die haar verhoren en van de rechtbank. Er worden verzachtende omstandigheden aangesleept en ze wordt, in tegenstelling tot haar onschuldige moeder, niet weggezet als een koelbloedige moordenares. Maar Marie Lina wil juist gestraft worden, maakt bezwaar tegen het vonnis doodslag; het was moord met voorbedachten rade. Wanneer haar medegevangenen dromen over een ontsnappingspoging na in de krant over een spectaculaire ontsnapping uit de Bijlmer Bajes gelezen te hebben, zegt Marie Lina bovendien tegen zichzelf niet te willen ontsnappen. Ze wil boeten, haar straf uitzitten.

Je bent wraak. Je bent kwade wil. Je bent opgegroeid met een eigenaardige hang naar meedogenloos geweld. Van kindsbeen af was die bij je, je koesterde hem als je liefste teddybeer, je had hem bij je onder het knikkeren, het rolschaatsen, het fietsen, het heerlijk liggen dromen in je slaap. Jij bent slaan, schoppen, in het vuile vieze stinkende bagger omlaagduwen en dat alles met zeer lang voorbedachten rade. Je bent de dochter van je moeder die bijna dertig jaar hemel heeft geschreid en je bent dankzij de verzachtende omstandigheden van je moeder een bijzonder licht gevonniste moordenares. Wat niet wegneemt: jij bent straf. Straf die je dient uit te zitten, zoals je best weet (pag 218–219).

Hoewel Marie Louise haar straf aanvaardt en ook zelf vindt dat ze deze verdient, lijkt ze de door haar begane daad niet zo zeer als een keuze te zien, maar eerder als iets waarvan in zekere zin al van jongs af aan al vaststond dat het zou gebeuren. Een kwalijke erfenis die ze sinds de onterechte veroordeling van haar moeder met zich meedraagt.
Ook Klazien Wroude ziet het door haar begane misdrijf niet zo zeer als een weloverwogen keuze, maar eerder als iets wat nu eenmaal gebeurd is, alsof de misdaad ook haar overkomen is. “De ellende in de woning van meneer Mesdag is gebeurd. Wilde gebeuren, en daar is niets aan te doen” (pag 189) en:
“De daad heeft gedaan. De daderes had de bejaarde meneer in een vlaag van afschuw een woedende zet willen geven, zijn badkamer weer in […]. Dat was wat ze in een fractie van een helleseconde besloten had, maar de daad besloot anders” (pag 180).

De daad besloot anders, de ellende wilde gebeuren; alsof het onontkoombaar was. Klazien Wroude zelf rekent zich deze daad dan ook niet aan, ze vertoont geen enkele wroeging – ze dut de betreffende avond zelfs vrediger in dan ooit. Niet deze laffe roofmoord, maar het al vanaf jonge leeftijd zorg moeten dragen voor haar jongere broertje, is de zware stempel die op haar leven drukt, en iets wat in haar ogen als het ware al het andere compenseert. “Zij, de voetenverzorgster deed haar werk en verdroeg haar niet al te snuggere broer. Juiste daden en humane gevoelens genoeg in haar leven” (pag 189). Ook dat een ander voor de door haar begane misdaad opdraait, laat haar koud.

Mijns inziens had dit opmerkelijke personage Klazien Wroude (en haar bijna incestueuze relatie met broer Jannert) nóg wel wat meer uitgediept mogen worden, bijvoorbeeld ter vervanging van de niet altijd even relevante eigen verhaallijnen van verschillende bijfiguren waar De Moor nu relatief veel ruimte aan geeft. Verder valt ook aan te merken dat de gevangenisstraf Marie Lina wel erg gemakkelijk af lijkt te gaan en het einde van de roman wel erg blijmoedig is. Maar afgezien daarvan is Van vogels en mensen een boeiende roman over de nasleep van een onterechte veroordeling. Wel is het ook een echte Margriet de Moor-roman en blijft haar karakteristieke manier van schrijven (en de typische hoofdstuktitels) iets waar je van moet houden.

Uitgeverij       De Bezige Bij, 2016
Pagina’s          336
ISBN               978 9023 498 308

Recensie door: Kyra, juni 2017

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress