Recensies

‘Kamp’ door Angela Rohr

Koppig als ik toen was, leefde ik in de zekerheid dat sterven nooit zin had en die ook niet kon hebben, dat je voor een goede zaak moest leven maar daar absoluut niet voor hoefde te sterven. Dit klinkt erg pacifistisch, maar in een situatie waar om je heen zo ontzettend veel mensen zinloos sterven, is het wel begrijpelijk.”

In Kamp vertelt Angela Rohr (1890-1985) haar verhaal als gevangene en ‘voor eeuwig verbannene’ wanneer ze louter vanwege haar Duitse achtergrond wordt veroordeeld voor spionage en in de goelag-kampen van Stalin wordt opgesloten. Kamp speelt zich af in de jaren 1942 – 1954, tot een jaar na het overlijden van Stalin.
In korte schetsen weet ze mensen en situaties te beschrijven, zonder dat die schets meer lijkt te beogen dan een beschrijving te zijn van haar waarnemingen en belevingen, bijna altijd vanuit wat ik een ‘nabije distantie’ zou willen noemen. Ze schrijft dichtbij maar niet emotioneel, ze doet mee maar zelden aan het ‘spel’, ze neemt vrijwel alles als gegevenheid en zoekt vervolgens haar weg, m.n. om de ander bij te staan. Ze is in hart en nieren arts/genezer, vrijwel zonder middelen maar met een onversaagbaar voornemen er het beste van te maken. Er het beste van maken is een under-statement voor wat zij in de loop van de jaren voor haar mede-gevangenen c.q mede-lotgenoten en zichzelf weet te bereiken. Haar therapie om gevangenen te redden van vergiftiging door het eten van de waterscheerling-wortel is medisch gezien briljant, haar ingrijpen bij iemand met levensbedreigende status epilepticus ook.

Haar bescheiden en ‘kleine’ manier van formuleren maakt het mogelijk om met haar mee te lezen, het een klein beetje als gegevenheden te kunnen beleven van wat alle menselijkheid tart. Haar richtpunt van aandacht is de ander, het lijden van de ander, dat was wat haar eigen plek zin gaf binnen een volstrekt zinloze en destructieve setting. Het doet me wat dat betreft denken aan Viktor Frankl en zijn logotherapie.

Haar bagage uit de tijd van voor deze kampen was indrukwekkend en zal een rol hebben gespeeld in haar vermogen om boven de alledaagse destructiviteit en bedreigingen uit te kunnen stijgen.
Een greep uit gegevens over haar achtergrond:
– huwelijk met de expressionistische schrijver Leopold Hubermann, ze leven in Parijs-Quatier Latin en publicatie van haar eerste literatuur; niet-officiële opleiding tot arts; optredens met Dadaïsten;
– vertrek naar Zwitserland in verband met tuberculose;
– voortzetting artsenopleiding in Genève;
– opleiding tot psycho-analytica bij Karl Abraham en Sigmund Freud in Berlijn;
– intensieve vriendschap met Rainer Maria Rilke;
– huwelijk met Wilhelm Rohr, psycholoog en socioloog; ze vertrekken in 1925 naar Moskou en blijven daar wonen; in 1935 is ze de arts van Bertolt Brecht;
– in 1942 worden ze als spionnen aangeklaagd en geïnterneerd. Haar man sterft in zijn eerste jaar gevangenschap. Angela overleeft de kampen en schrijft, na rehabilitatie, in de jaren 1958 – 1964 in Moskou een aantal autobiografische stukken over de goelag, waaronder ‘Lager’.

Tussen 1982 en 1984 wordt een van de twee door haar geschreven manuscripten naar Wenen gebracht, de ander blijft in Moskou. Zij gaf de bundel de naam ‘Ein zeitgemäßes Ereignis’, vrij te vertalen als: een bij de tijd passend voorval. Met deze uitzonderlijk ingetogen titel geeft ze een treffend beeld van de toon in haar boek.
Angela Rohr sterft in 1985 in Moskou.
Pas in 1989 wordt haar goelag-werk gepubliceerd onder het pseudoniem Helena Golnipa met de door de uitgever gegeven titel ‘Im Angesicht der Todesengel Stalins’. Deze dramatische titel doet m.i. geen recht aan de keuze van Angela Rohr en de inhoud van haar werk.
In 2014 volgt de aparte uitgave van Lager.

Extra info: http://www.exilarchiv.de/DE/index.php?option=com_content&view=article&id=3796:rohr-angela&catid=41&lang=de

Uitgeverij                Arbeiderspers, 2016
Pagina’s                  381
Vertaald                   uit het Duits door Izaak Hilhorst (Lager)
ISBN                        978 9029 506 687

Recensie door Olaf Janssen, april 2017

 

 

 

 

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress