Recensies

‘Enkele ogenblikken’ door Herbjørg Wassmo

enkele ogenblikkenEnkele ogenblikken is na het in 2009 gepubliceerde Honderd jaar Wassmo’s tweede als ‘autobiografisch’ gelanceerde roman. Het is echter het vermelden waard dat Wassmo ook in haar eerdere werk – het meest naar voren tredend in de Tora-trilogie – veelvuldig gebruik maakt van autobiografische elementen. “Ze is het meisje over wie ze schrijft en tegelijkertijd ook weer niet”, staat er op pagina 291 van Enkele ogenblikken wanneer er verwezen wordt naar een manuscript waar ze op dat punt in de roman aan werkt.

Daar waar Honderd jaar in de eerste plaats het verhaal van haar “voormoeders” vertelt, is het Herbjørg Wassmo zelf die centraal staat in Enkele ogenblikken.
Toch heeft Wassmo er voor gekozen om haar verhaal in de derde persoon te vertellen; het hoofdpersonage wordt consequent omschreven als «zij» en verblijft gedurende de hele roman naamloos. Ook de andere personages blijven zonder naam, met uitzondering van enkele van haar literaire voorbeelden – Sara (Lidman), Simone (de Beauvoir) en Virginia (Woolf) – met wie deze «zij» denkbeeldige dialogen voert. Ook plaatsnamen en tijdsaanduidingen worden opvallend genoeg achterwege gelaten.

Dit weglaten van namen is soms wat verwarrend en doet bovendien wat omslachtig en gekunsteld aan; een bevriende schrijver die ze bezoekt wordt binnen het bestek van een paar pagina’s o.a. omschreven als “een schrijver die ze kent”, “de eilandman”, “de eilandbewoner”, “de schrijver”, “de man” en “de man van het eiland”. Andere personages worden omschreven als «de jager», «de Bach-liefhebber», «de vrouw van haar schoonvader», «de leerling-elektricien», «de ongehuwde tante van vader», etc. Deze naamloosheid maakt anoniem, afstandelijk. Haar zoon wordt veelvuldig omschreven als «de jongen», haar geliefden zijn vaak simpelweg «hij», en soms iets specifieker – maar niet minder afstandelijk – omschreven als «de jongeman», «de leerling-elektricien» en «de jonge man uit het zuiden die de aantrekkelijke baan heeft gekregen en niet bang is zich in de stad te vertonen». Een voor de hand liggende verklaring voor de keuze voor deze soms omslachtig aandoende aanduidingen van de personages is natuurlijk dat Enkele ogenblikken een roman over haar eigen leven is; door deze personages niet met naam en toenaam te benoemen blijven deze beschreven familieleden, vrienden en andere mensen in Wassmo’s leven nog enigszins ‘onherkenbaar’ voor het grote publiek. Het is ook niet voor niets dat Wassmo dit boek pas jaren na de dood van haar ouders schreef.

Enkele ogenblikken is een roman die, zoals de titel ook al aangeeft, is opgebouwd uit ogenblikken. Het is een boek over een schrijfster in wording, maar ook een ontwikke-lingsroman over een meisje dat uitgroeit tot een succesvolle, zelfstandige vrouw. Een vrouw die vecht voor gelijke rechten, het recht om als vrouw, als moeder, ‘gewoon’ te kunnen en mogen werken.
Ze wordt steeds verbitterder en haar manbeeld is hoofdzakelijk negatief, met haar vader als het ultieme haatobject. In Honderd jaar schreef Wassmo al over haar eigen jeugd, waarin ze door haar eigen vader werd misbruikt. Ook in deze roman over haar eigen leven komt deze aangrijpende gebeurtenis (vanzelfsprekend) aan bod. De haat voor haar vader is expliciet, de beschrijvingen impliciet:
“Vader is overal, in elke kamer. Ook ’s nachts” (p.14).

Het verhaal wordt niet alleen fragmentarisch verteld, er worden ook grote sprongen in de tijd gemaakt. Tevens maken dromen, hallucinaties en imaginaire gesprekken deel uit van het verhaal. Enerzijds werkt dit distantiërend, anderzijds zou je ook kunnen zeggen dat dit dit de lezer dichterbij de (gedachtenwereld) van de protagoniste brengt, en daarmee (voor het gemak even aannemend dat het daadwerkelijk autobiografisch is) ook dichterbij de auteur dan een biograaf/buitenstaander zou kunnen.

Via Enkele ogenblikken zal Wassmo’s vaste schare lezeressen Herbjørg Wassmo beter leren kennen, of in ieder geval het idee krijgen haar beter te leren kennen – maar hoe autobiografisch dit boek (ook op het omslag wordt Enkele ogenblikken tenslotte een ‘roman’ genoemd) daadwerkelijk is, blijft natuurlijk gissen. De vraag in hoeverre het boek daadwerkelijk autobiografisch is en op de letterlijke waarheid berust, is ook niet per se interessant, maar in Enkele ogenblikken ontbreekt wel juist datgene dat een autobiografische vertelling vaak interessant maakt; namelijk het door middel van het schrijfproces onderzoeken van de eigen identiteit. Wassmo besteedt hier jammer genoeg geen aandacht aan, maar beschrijft eerder gewoon wat er gebeurt. Als autobiografische roman valt dit boekdan ook wat tegen, en hoewel het als roman niet tot het beste dat Wassmo geschreven heeft hoort, zal ook deze roman liefhebbers vanWassmo zeker aanspreken.

Uitgeverij             De Geus, 2014
Pagina’s               378
Vertaald                uit het Noors door Lucy Pijttersen
(oorspronkelijke titel Disse øyeblikk )
ISBN:                     978 9044 532 357

Recensie door Kyra, augustus 2014

 

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress