Recensies

‘Portret van prinses Beatrix’ door Hella S. Haasse

‘Het maken van een portret, van wie dan ook, vormt een probleem op zichzelf. Je kent een ander nooit volledig, al leef je jaren met hem of haar samen – zowel waardering als kritiek is uiterst subjectief, want wij zien alleen de dingen die binnen de grenzen van onze eigen persoonlijkheid liggen, wij kijken door het nu eens zus, dan weer zo getinte glas van onze stemmingen, en wij komen niet los van bepaalde eigen associaties.’

Zo begint Hella Haasse het portret dat zij voor de achttiende verjaardag van prinses Beatrix (31 januari 1956) schreef. Mij treft meteen de zorgvuldigheid en de nuancering die voor mijn kenmerkend zijn voor Hella Haasse.

‘Een portret maken, dus. De uiterlijke en innerlijke waarnemingen van het eigen ik met betrekking tot een ander mens vastleggen. In dit geval bestaat het materiaal uit woorden, en de ander om wie het gaat is een achttienjarige, een jong meisje op de grens van de volwassenheid. Dat dit meisje Beatrix heet en Kroonprinses der Nederlanden is, schept weer een nieuw, op zichzelf staand probleem, dat alle andere in de schaduw stelt.’

Op literaire wijze beschrijft Hella Haasse het koningschap, de spanning tussen de koning als symbool en als mens, historisch en hedendaags.

‘Sommigen menen dat deze projectie niet meer mogelijk zal zijn wanneer je in de koning vooral het menselijke individu gaat zien en dan pas de kroondrager; dat het mens-worden van de koning het einde van het koningschap betekent en de (zij het dan ook kunstmatige) eenheid van een volk ondergraaft; dat, aangezien wij zonder eenheidssymbool maatsschappelijk niet leven kunnen, de deur wijd opengezet zou worden voor andere vormen van saamhorigheidsgevoel; om kort te gaan, dan weet wat je hebt en niet wat je krijgt.’

Dit citaat zou ook passen binnen de huidige discussie over de invulling van het koningschap, de toenadering van Hella Haasse tot haar onderwerp is dan ook niet alleen literair maar tevens essayistisch.

Op deze manier naderen we prinses Beatrix en ontmoeten haar door de Haasse in de rol als observator;

‘Tijdens dit schijnbaar zomaar praten peilt zij de ander, steekt zij haar voelhorens uit, om de sfeer af te tasten naar elementen die haar vertrouwen kunnen inboezemen. (…)Spanning zonder inzicht zou een volstrekt ander beeld opleveren. Hier wordt voortdurend bewust strijd gevoerd, bewust gekozen voor de weg van de meeste weerstand. Een dergelijk karakter pleegt letterlijk tegen de verdrukking in te groeien.’

Hoewel ik geen kenner ben van het koningshuis meen ik wel te weten dat prinses Beatrix regelmatig in haar leven haar houding jegens haar ouders heeft moeten bepalen. In deze tekst uit 1955 is al bijna een voorbode te lezen over haar relatie tot haar vader;

‘Emotioneel hangt zij nog met heel haar wezen aan haar vader, verstandelijk weet zij een zekere afstand tot hem te nemen, en ontbreekt het haar ook niet aan een kritische instelling, de kritiek die een mens kan hebben ten aanzien van een geliefde ander, kritiek die de loyaliteit niet aantast waardoor je je des te duidelijker van die trouw bewust wordt.’

Op eenzelfde toon wordt naar de relatie met haar moeder gekeken, en worden verschillen en gelijkenissen tussen opgroeien in een normaal gezin en opgroeien in een koningshuis gemaakt. Ook krijgt de lezer een beeld hoe het karakter van de prinses zich door haar jeugdjaren heen heeft gevormd tot de vrouw/koningin die zij is geworden.

Ik heb het gevoel dat ik door het lezen van dit portret op formele, integere wijze een blik heb kunnen werpen op de jonge prinses Beatrix. Het private blijft beschermd, zoals men dat later ook altijd heeft geprobeerd stand te houden, maar door de blik van Hella Haasse en haar benadering, essayistisch en literair, heeft dit portret kleur gekregen.

Naast een portret van prinses Beatrix is dit ook een boekje over hoe je iemand portretteert, en tegen welke (on)mogelijkheden je aanloopt.

Uit de gesprekken tussen Hella Haasse en prinses Beatrix is een goede band ontstaan, een van respect, vertrouwen en een grote waardering voor elkaars werk, aldus Patricia de Groot (Redacteur uitgeverij Querido) die het nawoord bij dit portret schreef.

Uitgeverij    Querido, 2013
Pagina’s      64
ISBN            978 9021 404 802

Recensie door Katja Berkenbosch, augustus 2014

 

Share

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Powered by: Wordpress